جمال رضايى
272
بيرجندنامه ( فارسى )
1 - 1 - باغ بىبى زهره : « بىبى زهره » دختر دوم شوكت الملك علم و همسر اسماعيل خان خزيمه بود و اين باغ به او تعلّق داشت . باغ بىبى زهره در جنوب مقبرهء خانوادگى حسام الدّوله واقع بود و چون يك ساختمان بزرگ مسكونى هم داشت ، در حقيقت يك باغمنزل بود ولى چون بزرگ و مشجّر بود به آن « باغ » مىگفتند . بيشتر درختهاى اين باغ درخت انار بود و تعدادى درخت كاج هم در آن ديده مىشد . دبيرستان پسرانهء شوكتى چندين سال در اين باغمنزل اداره مىشد . اين باغ شرقىترين باغ بيرجند بود كه قسمتى از آن در خيابان رفته و در قسمت ديگرش ساختمانهاى مختلف احداث شده و ديگر نشانى از « باغ » نمانده است . 2 - 1 - باغ زرشكى : اين باغ كه بزرگترين باغ بيرجند بهشمار مىرفت - و بخش بزرگى از آن هنوز برجاست - در غرب باغ بىبى زهره و جنوب مظهر قنات قصبه و « كل بىبى بگم » واقع بود . اين باغ قبلا « زرشكى » بوده ولى بعد درختهاى زرشك را كنده و بهجاى آنها درخت انار كاشته بودند و ديگر يك باغ « انارى » بود ولى به همان نام « زرشكى » مشهور بود . مرغوبترين انار بيرجند در اين باغ به عمل مىآمد . باغ زرشكى به شوكت الملك علم تعلّق داشت . 3 - 1 - باغ صفا : در جنوب باغ زرشكى يك باغ نسبتا بزرگ انارى وجود داشت كه متعلّق به شوكت الملك علم بود و به آن « باغ صفا » مىگفتند . در سالهاى نخستين دههء سوم اين سده به دستور شوكت الملك درختهاى قسمت جنوبى آن را بركندند و به هزينهء نامبرده در آنجا بيمارستان بزرگ و مجهزّى ساخته شد و به « بهدارى » واگذار گرديد . بهدارى به پاس اين خدمت مردمى و حقگزارى آن را « بيمارستان علم » نام نهاد . اين بيمارستان كه نخستين بيمارستان بيرجند بود به تدريج مجهّزتر و كاملتر شد و اكنون برجا و داير است و « بيمارستان امام رضا » ناميده مىشود . بخش شمالى باغ صفا هنوز مشجّر و آباد است . 4 - 1 - باغمنزل محسنزاده : مرحوم احمد محسنزاده ( احمد حاج محمّد محسن ) از بازرگانان و مالكان بنام بيرجند بود و باغمنزل مسكونى وى در غرب باغ زرشكى - با فاصلهء يك كوچه باغ باريك - و در شرق آبانبار حاجى خان واقع بود و آب قصبه بيشتر اوقات از اين باغمنزل مىگذشت . درختهاى